Τυροσόλη ή τυροσόλες: Η θέση της ελληνικής υπηρεσίας σχετικά με τον ισχυρισμό υγείας καταλήγει σε ζήτημα σημασιολογίας
Η άρνηση ενός ελληνικού οργανισμού να αναγνωρίσει τα παράγωγα του τυροσόλης δεν βασίζεται σε επιστημονικά στοιχεία, αλλά σε ένα λανθασμένο λογοπαίγνιο.
Τον τελευταίο ενάμιση χρόνο καλύπτω τη σφοδρή συζήτηση που μαίνεται στην Ελλάδα σχετικά με τον τρόπο εφαρμογής του κανονισμού 432/2012 της ΕΕ για την επισήμανση. Παρά τις πολλές προσπάθειες επιστημόνων, ελαιοκαλλιεργητών, ελαιοτριβείων και ακόμη και βουλευτών να πείσουν την Ελληνική Υπηρεσία Ασφάλειας Τροφίμων (ΕΦΕΤ) να επιτρέψει τη μέτρηση των παραγώγων τυροσόλης, η υπηρεσία έχει μέχρι στιγμής αρνηθεί.
Τώρα, αποκαλύφθηκε ότι η άρνηση της ΕΦΕΤ να συμπεριλάβει τη μέτρηση των παραγώγων της τυροσόλης, προκειμένου να πληρούνται οι προϋποθέσεις για την αντίστοιχη ισχυρισμό υγείας στην ετικέτα, δεν βασίζεται σε καμία επιστημονική απόδειξη. Η απόφασή τους βασίζεται σε μια πολύ στενή και αυστηρά γραμματική ερμηνεία της λέξης «τυροσόλη» στην ελληνική μετάφραση του κανονισμού 432/2012 της ΕΕ:
«Ο ισχυρισμός (υγείας) μπορεί να χρησιμοποιείται μόνο για ελαιόλαδο που περιέχει τουλάχιστον 5 mg υδροξυτυροσόλης και των παραγώγων της (π.χ. σύμπλεγμα ελευροπεΐνης και τυροσόλη) ανά 20 g ελαιολάδου. Προκειμένου να φέρει τον ισχυρισμό, πρέπει να παρέχονται πληροφορίες στον καταναλωτή ότι το ευεργετικό αποτέλεσμα επιτυγχάνεται με ημερήσια πρόσληψη 20 g ελαιολάδου.»
Τον περασμένο μήνα, το θέμα αυτό τέθηκε για τρίτη φορά στο Ελληνικό Κοινοβούλιο από τον Γιώργο Κασαπίδη, ο οποίος ζήτησε από τον νέο Υπουργό Τροφίμων και Αγροτικής Ανάπτυξης, Βαγγέλη Αποστόλου, να διευκρινίσει σε ποιες επιστημονικές ενδείξεις βασίστηκε η ΕΦΕΤ για την απόφασή της να αποκλείσει τη μέτρηση των παραγώγων της τυροσόλης. Ο Κασαπίδης ρώτησε επίσης με ποια μέθοδο θα μετρηθούν οι φαινολικές ενώσεις και από ποιο εργαστήριο.
Ο υπουργός απάντησε στις 15 Μαΐου και δεσμεύτηκε να απαντήσει στην ερώτηση και να ορίσει μια επίσημη μέθοδο και ένα εργαστήριο για τη μέτρηση των φαινολικών ενώσεων πριν από την έναρξη της επόμενης περιόδου συγκομιδής.
Εν τω μεταξύ, η ΕΦΕΤ επιμένει ότι η διατύπωση του κανονισμού υπονοεί ότι τα παράγωγα της τυροσόλης δεν πρέπει να μετρώνται. Η ολεοκανθάλη, ως παράγωγο της τυροσόλης, εξαιρείται επομένως.
Η έκταση αυτής της παράλογης διαμάχης σχετικά με τη σημασιολογία ήρθε στο φως πρόσφατα κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης στρογγυλής τραπέζης στο ετήσιο συνέδριο του Lipid Forum στις 11-12 Ιουνίου στην Αθήνα.
Τέσσερις επιστήμονες (Προκόπιος Μαγιάτης, Δημήτρης Μπόσκου, Μαρία Τσιμίδου και Λεάνδρος Σκαλτσούνης) συγκεντρώθηκαν για να προσπαθήσουν να απαντήσουν σε αυτό το ζήτημα υπό την πίεση της βιομηχανίας ελαιολάδου και των εκπροσώπων του Τύπου.
Και οι τέσσερις επιστήμονες συμφώνησαν ότι τα παράγωγα της τυροσόλης θα πρέπει να μετρηθούν με βάση την υποκείμενη επιστημονική έρευνα που διεξήγαγε η María-Isabel Covas και άλλοι, προκειμένου να δημιουργηθεί ο ισχυρισμός υγείας εξ αρχής.
Κωνσταντίνος Μπαρμπέρης
Ο άνθρωπος με το δυσάρεστο καθήκον να υπερασπιστεί τη θέση της ΕΦΕΤ είναι ο Κωνσταντίνος Μπαρμπέρης, διευθυντής χημείας και συντονιστής κρίσεων τροφίμων στην ΕΦΕΤ. Απευθυνόμενος στη στρογγυλή τράπεζα με εμφανή αμηχανία, ο Μπαρμπέρης συνέχισε να εστιάζει στη διατύπωση του κανονισμού και όχι στην επιστήμη που βρίσκεται πίσω από αυτόν. «Η λέξη τυροσόλη στη διατύπωση του κανονισμού σημαίνει ότι τα παράγωγά της δεν πρέπει να μετρηθούν. Αν γράφονταν τυροσόλες, τότε τα παράγωγά της, συμπεριλαμβανομένης της ελαιοκανθάλης, θα μετρηθούν».
Ο Μπαρμπέρης πρόσθεσε: «Δεν βασίζω την απόφασή μου σε επιστημονικά στοιχεία». Το ακροατήριο και οι τέσσερις επιστήμονες εκνευρίστηκαν από την επιμονή του να βασίζει την απόφασή του στη σημασιολογία και όχι σε επιστημονικά στοιχεία. Ο Μπαρμπέρης, ο οποίος είναι κάτοχος διδακτορικού διπλώματος στη Χημεία, θα έπρεπε να γνωρίζει καλύτερα από το να χρησιμοποιεί σημασιολογικά επιχειρήματα για να αποκλείσει την επιστημονική βάση που θα επέτρεπε τη μέτρηση των πιο παραγωγικών φαινολικών ενώσεων που βρίσκονται στο ελληνικό ελαιόλαδο, προκειμένου να συμμορφωθεί με τον κανονισμό (ΕΕ) 432/2012.
Στο ακροατήριο βρισκόταν επίσης ο Άρης Κεφαλογιάννης, ιδρυτής της Gaea Products S.A., ο οποίος, έχοντας πτυχίο Νομικής από το London School of Economics, προσέφερε τη νομική του εμπειρογνωμοσύνη σχετικά με το συγκεκριμένο ζήτημα: «Όταν επιδιώκουμε να ερμηνεύσουμε έναν νόμο ή έναν κανονισμό, δεν εξετάζουμε μόνο τη διατύπωση του νόμου, αλλά και την πρόθεση των ανθρώπων που τον συνέταξαν».
Ο κ. Μπαρμπέρης φαινόταν πραγματικά αμήχανος που έπρεπε να αγνοήσει επιστημονικά στοιχεία ή ακόμη και μια αυστηρά νομική βάση υπέρ μιας στενής σημασιολογικής ερμηνείας. Έδωσε τη σαφή εντύπωση ότι του δόθηκε εντολή να το πράξει.
Οι Boskou, Tsimidou και Skaltsounis συμφώνησαν ότι τα παράγωγα της τυροσόλης πρέπει να μετρηθούν για να συμμορφωθούν με τον ισχυρισμό υγείας, αλλά διαφώνησαν ως προς τον τρόπο μέτρησής τους. Επιβεβαίωσαν την ακρίβεια της NMR (Πυρηνικού Μαγνητικού Συντονισμού), αλλά επέμειναν ότι ήταν υπερβολικά δαπανηρή. Η Τσιμίδου έχει αναπτύξει τη δική της αναλυτική μέθοδο που βασίζεται στη χρήση υδρόλυσης για να απελευθερώσει τα παράγωγα φαινολικά συστατικά πίσω στις αρχικές τους μορφές, υδροξυτυροσόλη και τυροσόλη, και στη συνέχεια να τα μετρήσει.
Υπάρχουν πολλά προϊόντα (χυμοί, κρέμες, λοσιόν, χάπια) εμπλουτισμένα με υδροξυτυροσόλη και τυροσόλη που εξάγονται από υπολείμματα ελαιοτριβείων, και αυτό μπορεί να προκαλέσει σύγχυση στους καταναλωτές.
Ο Μαγιάτης εξέφρασε κάποιες επιφυλάξεις σχετικά με την αναλυτική μέθοδο της υδρόλυσης: «Το EVOO περιέχει ένα μοναδικό μείγμα παραγώγων υδροξυτυροσόλης και τυροσόλης, όπως η ολεακεΐνη και η ολεοκανθάλη, με εξαιρετικές ιδιότητες που προάγουν την υγεία. Αν επιθυμείτε να προωθήσετε τα οφέλη για την υγεία των φαινολικών ενώσεων που βρίσκονται στο εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο, γιατί να τις μετρήσετε σαν να προέρχονται από τα λύματα ελαιοτριβείων;»
«Τα απόβλητα ελαιοτριβείων δεν περιέχουν καμία σημαντική ποσότητα παραγώγων υδροξυτυροσόλης ή τυροσόλης που υπάρχουν στο EVOO», υποστήριξε ο Μαγιάτης. «Υπάρχει ο κίνδυνος να προστεθούν υδροξυτυροσόλη και τυροσόλη ή απλοί συνθετικοί εστέρες τους σε ελαιόλαδο χαμηλότερης ποιότητας και, αν χρησιμοποιηθεί η μέθοδος ανάλυσης υδρόλυσης, θα μπορούσαν ακόμη και να πληρούν τις προϋποθέσεις για τον ισχυρισμό υγείας.»
Μετά τη συνάντηση, είχα την ευκαιρία να μιλήσω με τον Μπαρμπέρη κατ' ιδίαν και να του κάνω μερικές άμεσες ερωτήσεις: «Τι θα συμβεί αν μια άλλη χώρα, για παράδειγμα η Τυνησία, αποφασίσει να μετρήσει τα παράγωγα τυροσόλης και να αναγράψει τον ισχυρισμό υγείας στις ετικέτες της; Τι θα κάνει η EFET; Θα υποβάλει καταγγελία στην ΕΕ και θα προσπαθήσει να την εμποδίσει;
«Όχι, δεν θα το κάναμε αυτό», απάντησε.
«Τότε γιατί εμποδίζετε τους Έλληνες παραγωγούς ελαιολάδου που επιθυμούν να μετρήσουν τα παράγωγα τυροσόλης;», ρώτησα.
«Η EFET δεν έχει υποβάλει καμία καταγγελία και δεν θα λάβει μέτρα εναντίον των Ελλήνων παραγωγών που επιλέγουν να μετρήσουν τα παράγωγα του τυροσόλης και να αναγράψουν τον ισχυρισμό υγείας στις ετικέτες τους», επέμεινε.
Με βάση την άμεση εμπειρία μου, ήξερα ότι αυτό δεν ισχύει. Έχω μιλήσει με μερικούς παραγωγούς που ήθελαν να αναγράψουν τον ισχυρισμό υγείας στις ετικέτες τους και η ΕΦΕΤ αρνήθηκε να τους το επιτρέψει. «Μπορούν να αναγράψουν τον ισχυρισμό υγείας στην ετικέτα τους αν το επιθυμούν και εναπόκειται στις άλλες χώρες να αποφασίσουν αν θα τον αποδεχθούν», επέμεινε ο κ. Μπαρμπέρης.
Με άλλα λόγια, οι ελαιοκαλλιεργητές είναι μόνοι τους. Η ΕΦΕΤ δεν θα τους υποστηρίξει, αλλά ούτε και θα τους εμποδίσει. Αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του καφκικού γραφειοκρατικού εφιάλτη που στραγγαλίζει την ελληνική ελαιοκομία.
Ο πρόεδρος της ΕΦΕΤ, Ιωάννης Τσιαλτάς, δεν εμφανίστηκε στη συζήτηση στρογγυλής τραπέζης, ούτε κανένα μέλος του Υπουργείου Τροφίμων και Αγροτικής Ανάπτυξης.
Το γεγονός είναι ότι τα παράγωγα του τυροσόλης βρίσκονται στο ελληνικό εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο σε μεγαλύτερες ποσότητες από οποιαδήποτε άλλη ομάδα φαινολικών ενώσεων. Ο Μαγιάτης ήταν κατηγορηματικός σχετικά με αυτό το σημείο, έχοντας αναλύσει πάνω από 1.500 δείγματα ελληνικού εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου τα τελευταία δύο χρόνια:
«Αν συμπεριλάβουμε τα παράγωγα της τυροσόλης, όπως η ελαιοκανθάλη, πάνω από το 60% των ελληνικών εξαιρετικών παρθένων ελαιολάδων που έχουμε εξετάσει μέχρι τώρα θα πληρούσαν τις προϋποθέσεις για τον ισχυρισμό υγείας», εξήγησε ο Μαγιάτης. «Αν εξαιρέσετε τα παράγωγα της τυροσόλης, λιγότερο από το 15% των ελληνικών εξαιρετικών παρθένων ελαιολάδων θα πληρούσε τις προϋποθέσεις για τον ισχυρισμό υγείας στην ετικέτα τους.» Ο Μαγιάτης πρόσθεσε ότι, γενικά, το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο πρώιμης συγκομιδής περιέχει περισσότερα παράγωγα υδροξυτυροσόλης και τυροσόλης από αυτό της όψιμης συγκομιδής. «Έτσι, με μικρές προσαρμογές στον χρόνο της συγκομιδής και της διαδικασίας ελαιοποίησης, μπορούμε εύκολα να αυξήσουμε τον αριθμό των εξαιρετικών παρθένων ελαιολάδων που πληρούν τις προϋποθέσεις για να καλύψουμε τη ζήτηση.»
Το ερώτημα που παραμένει να απαντηθεί από την ΕΦΕΤ είναι γιατί επιμένουν να ερμηνεύουν τη διατύπωση του κανονισμού με βάση τη γραμματική και όχι την επιστημονική βάση στην οποία στηρίζεται ο κανονισμός. Το παράλογο αυτού του σημασιολογικού επιχειρήματος, αν εφαρμοστεί στον ποιοτικό έλεγχο του ΕΠΕΛ, θα σήμαινε ότι η ΕΦΕΤ δεν θα εξέταζε επιστημονικά κανένα ελαιόλαδο που πωλείται δόλια ως ΕΠΕΛ, επειδή η ετικέτα δηλώνει σαφώς ότι είναι πράγματι ΕΠΕΛ. Επομένως, θα πρέπει να αξιολογούμε την ποιότητα του εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου μόνο με βάση τη διατύπωση της ετικέτας και να μην διεξάγουμε καμία χημική ανάλυση.
Δυστυχώς, αυτό μπορεί να ισχύει στην πραγματικότητα για την ΕΦΕΤ. Ένα μέλος του κοινού στο φόρουμ για τα λιπίδια επέκρινε σφοδρά την ΕΦΕΤ για το ότι δεν έδωσε συνέχεια στις καταγγελίες των καταναλωτών και του κλάδου σχετικά με την πώληση ψευδών και εσφαλμένα επισημασμένων ΕΠΕΛ στην Ελλάδα. Σε μία από τις πολλές περιπτώσεις χρειάστηκαν εννέα μήνες και πολυάριθμες καταγγελίες προτού η υπηρεσία διατάξει την απόσυρση του ψευδούς ελαιολάδου από τα ράφια. Το γεγονός ότι οι Έλληνες καταναλώνουν πάνω από 20 κιλά ελαιολάδου ετησίως κατά κεφαλήν καθιστά το θέμα αυτό σοβαρό ζήτημα υγείας.
Η επόμενη χρονιά συγκομιδής φαίνεται πολύ καλή μέχρι στιγμής για την Ισπανία, αλλά όχι και τόσο καλή για την Ελλάδα. Εάν η Ισπανία επιτύχει την παραγωγή που αναμένει, αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε ακόμη χαμηλότερες τιμές για το ελληνικό ελαιόλαδο όταν πωλείται χύμα. Αυτό είναι κακή είδηση για τους Έλληνες ελαιοκαλλιεργητές που αντιμετωπίζουν μειωμένη παραγωγή την επόμενη σεζόν, κυρίως λόγω των καιρικών συνθηκών: πολύ κρύο, μετά πολύ ζέστη, και στη συνέχεια ανεπαρκής βροχόπτωση όταν χρειαζόταν περισσότερο.
Η ΕΦΕΤ θα μπορούσε να είχε αποδεχτεί τις επιστημονικές γνωμοδοτήσεις και να είχε επιτρέψει τον ισχυρισμό υγείας στην ετικέτα πριν από δύο χρόνια. Αυτό θα είχε βοηθήσει την ελληνική βιομηχανία ελαιολάδου, που αντιμετωπίζει δυσκολίες, να διαφοροποιήσει το προϊόν της και να κερδίσει μερίδιο αγοράς, αντί να ξοδεύει όλο αυτό το χρόνο σε διαμάχες για σημασιολογικά ζητήματα.