Η ελιά αναδεικνύεται σε σύμβολο της αλληλένδετης υγείας και βιωσιμότητας
Μια νέα μελέτη υπό την καθοδήγηση ερευνητών του Πανεπιστημίου Yale αναδεικνύει τον μοναδικό ρόλο της ελιάς στη σύνδεση της υγείας των ανθρώπων, των ζώων και του περιβάλλοντος — ένα ζωντανό παράδειγμα της προσέγγισης «One Health» για τη βιωσιμότητα.
Μια νέα ανασκόπηση έθεσε την ελαιοκαλλιέργεια στο επίκεντρο μιας σύγχρονης προσέγγισης για τη βιωσιμότητα και την ανθρώπινη ευημερία.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, η μοναδική αλληλεπίδραση μεταξύ της ανθρώπινης υγείας, της υγείας των ζώων και του περιβάλλοντος, στην οποία εμπλέκονται η ελιά και η καλλιέργειά της, αποτελεί μια πολύτιμη ευκαιρία για την εξερεύνηση και την εφαρμογή της προσέγγισης «One Health».
Είναι ένα πολύ ενδιαφέρον σύνολο σχέσεων. Και δείχνει ότι η βιωσιμότητα δεν είναι μια αφηρημένη έννοια. Είναι κάτι ζωντανό, ριζωμένο και αναπτυσσόμενο.
«Το One Health έχει να κάνει πραγματικά με το να σκεφτόμαστε την ύπαρξή μας ως ένα ολοκληρωμένο σύστημα», δήλωσε ο Τάσος Κυριακίδης, επίκουρος καθηγητής βιοστατιστικής στη Σχολή Δημόσιας Υγείας του Yale και συν-συγγραφέας της μελέτης. «Η ανθρώπινη υγεία, η υγεία των ζώων και το περιβάλλον δεν είναι ξεχωριστά σιλό. Είναι βαθιά αλληλένδετα», εξήγησε ο Κυριακίδης.
Το One Health αντιπροσωπεύει έναν αναπτυσσόμενο τομέα έρευνας, συνεργασίας και πολιτικής δράσης που βασίζεται σε μια ολιστική κατανόηση των σημερινών αλληλένδετων συνθηκών.
«Δεν πρόκειται για το να λέμε: εδώ είναι η ανθρώπινη υγεία, θα ανησυχούμε για αυτά τα θέματα, εδώ είναι η υγεία των ζώων, και το περιβάλλον είναι κάτι άλλο», είπε ο Κυριακίδης. «Πρόκειται για την αναγνώριση ότι είμαστε όλοι συνδεδεμένοι. Αν συμβεί κάτι στο περιβάλλον, επηρεάζει τους ανθρώπους, επηρεάζει τα ζώα και έτσι δημιουργείται ένας κύκλος».
Σύμφωνα με τους συγγραφείς της ανασκόπησης που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Frontiers in Public Health, η ελιά επηρεάζει όλες τις διαστάσεις που εξετάζει η One Health.
Από περιβαλλοντική άποψη, οι ελαιώνες λειτουργούν ως δεξαμενές άνθρακα.
«Είναι ένα αειθαλές δέντρο. Απορροφά διοξείδιο του άνθρακα και το αποθέτει στο έδαφος, όπου ανήκει», εξήγησε ο Κυριακίδης.
Σύμφωνα με την έρευνα, οι ελιές συμβάλλουν στην άμβλυνση της κλιματικής αλλαγής μέσω της διαδικασίας δέσμευσης άνθρακα, η οποία αφορά όχι μόνο τη βιομάζα τους αλλά και το περιβάλλον έδαφος. Ως πολυετή φυτά, οι ελιές απορροφούν διοξείδιο του άνθρακα για μεγάλες χρονικές περιόδους. Ειδικά όταν συνδυάζονται με βιώσιμες πρακτικές και την επαναχρησιμοποίηση υποπροϊόντων, οι ελαιώνες μπορούν να δεσμεύσουν μεγάλες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα.
Η μελέτη διαπίστωσε ότι μπορούν να αποθηκεύουν περίπου 2,2 μετρικούς τόνους άνθρακα ανά εκτάριο ετησίως. Τα στοιχεία αυτά συγκρίνονται με τους 1,9 μετρικούς τόνους που δεσμεύονται από αμυγδαλεώνες που διαχειρίζονται με βιώσιμο τρόπο, τους 1,5 μετρικούς τόνους για τους αμπελώνες ή τους 0,5 μετρικούς τόνους για το καλαμπόκι.
«Τα εκτεταμένα ριζικά συστήματα των ελαιόδεντρων συμβάλλουν στη διατήρηση των επιπέδων οργανικού άνθρακα στο έδαφος, προωθώντας περαιτέρω τη μακροπρόθεσμη αποθήκευση άνθρακα», έγραψαν οι συγγραφείς της ανασκόπησης.
Σύμφωνα με τον Κυριακίδη, το έδαφος βρίσκεται στο επίκεντρο του συστήματος «One Health».
«Πρέπει να σκεφτόμαστε την υγεία του εδάφους όχι μόνο ως γεωργία, αλλά και ως περιβάλλον, ως πρόληψη. Η ελιά συμβάλλει στη σταθερότητα του εδάφους, στη συγκράτηση του νερού, στην πρόληψη της διάβρωσης. Αυτή η διάσταση είναι κρίσιμη».
Τάσος Κυριακίδης
Πρότεινε ότι μελλοντικές έρευνες θα μπορούσαν να διερευνήσουν πώς η ελαιοκαλλιέργεια ενισχύει την ανθεκτικότητα έναντι των απειλών που οφείλονται στο κλίμα, συμπεριλαμβανομένων των πυρκαγιών και της ξηρασίας.
«Βλέπουμε στοιχεία που δείχνουν ότι οι ελαιώνες ανακάμπτουν γρηγορότερα από οτιδήποτε άλλο μετά από πυρκαγιές», είπε ο Κυριακίδης. «Και αν χρησιμοποιήσετε τους ελαιώνες ως ζώνες προστασίας, μπορούν να βοηθήσουν στην πρόληψη της διάβρωσης του εδάφους και ακόμη και να επιβραδύνουν την εξάπλωση των πυρκαγιών. Αυτή είναι μια άλλη διάσταση του One Health: το δέντρο ως εργαλείο πρόληψης και ανάκαμψης».
Ο Κυριακίδης πρόσθεσε ότι στο 7ο Διεθνές Συμπόσιο του Yale για το Ελαιόλαδο και την Υγεία, τον ερχόμενο Δεκέμβριο, ενδέχεται να συμπεριληφθεί μια συζήτηση που θα επικεντρώνεται ειδικά στον ρόλο των ελαιόδεντρων στην πρόληψη και την αποκατάσταση μετά από πυρκαγιές.
Όσον αφορά τον αντίκτυπο των ελαιόδεντρων στην ανθρώπινη υγεία, τα στοιχεία είναι μακροχρόνια και αυξάνονται συνεχώς.
«Γνωρίζουμε ότι το ελαιόλαδο, οι ελιές, ακόμη και τα τσάγια από φύλλα ελιάς είναι ωφέλιμα για την υγεία», σημείωσε ο Κυριακίδης.
Η ανασκόπηση εξετάζει ένα σημαντικό σύνολο ερευνών που έχουν μελετήσει, μεταξύ άλλων, τα οφέλη της κατανάλωσης ελαιολάδου στα επίπεδα χοληστερόλης, την αθηροσκλήρωση, τη λειτουργία των αγγείων και την καρδιαγγειακή υγεία, καθώς και τις επιδράσεις του στον διαβήτη και τις νευροεκφυλιστικές ασθένειες.
«Το γνωρίζουμε αυτό εδώ και έξι δεκαετίες, και εξακολουθούμε να προωθούμε νέους τομείς έρευνας, όπως η υγεία του εγκεφάλου, το μικροβίωμα του εντέρου, η φλεγμονή και το οξειδωτικό στρες», εξήγησε ο Κυριακίδης.
«Είναι πάντα διττό», είπε ο ερευνητής, αναφερόμενος στην έρευνα για τα ελαιόλαδα. «Πρώτον, το μηχανιστικό επίπεδο: πώς οι βιοδραστικές φαινόλες επηρεάζουν τη φλεγμονή, την οξείδωση και τη σηματοδότηση των κυττάρων. Και μετά η ευρύτερη εικόνα: μεγάλες κλινικές μελέτες που δείχνουν αλλαγές στη χοληστερόλη LDL, στην αντίσταση στην ινσουλίνη και στην αρτηριακή πίεση».
Οι ελαιώνες διαχειρίζονται επίσης όλο και περισσότερο ως οικοσυστήματα που ενσωματώνουν την κτηνοτροφία και την καλλιέργεια.
«Το έχω δει στην Ιταλία, την Ισπανία, την Ελλάδα», είπε. «Οι άνθρωποι ενσωματώνουν ζώα, κοτόπουλα, γαϊδούρια, πρόβατα, στους ελαιώνες. Δεν είναι κάτι επιπλέον, είναι συνεργιστικό», παρατήρησε ο Κυριακίδης.
«Τα ζώα παρέχουν κοπριά, τρώνε ζιζάνια ή παράσιτα, επωφελούνται από τα φύλλα και τα κλαδέματα και σε αντάλλαγμα βοηθούν το έδαφος και τα δέντρα. Είναι ένα ζωντανό σύστημα».
Η ελαιοκαλλιέργεια μπορεί να μεταμορφώσει τα τοπία, έχοντας μόνιμη επίδραση στη βιοποικιλότητα και στο τοπικό κλίμα.
«Σκεφτείτε τι συνέβη στη Λέσβο στην Ελλάδα», είπε ο Κυριακίδης, αναφερόμενος στο νησί του Αιγαίου. Εκεί, μια περιοχή που έμοιαζε σχεδόν με έρημο αναζωογονήθηκε με τη φύτευση ελαιώνων πριν από δεκαετίες. «Η θερμοκρασία μειώθηκε κατά τρεις ή τέσσερις βαθμούς Κελσίου, οι βροχοπτώσεις αυξήθηκαν, τα πουλιά και τα ζώα επέστρεψαν», σημείωσε ο Κυριακίδης. «Οδηγείς προς αυτό το μέρος και σκέφτεσαι, πώς μπορούν να καλλιεργούν ελαιόδεντρα εδώ; Και όμως τα δέντρα δημιουργούν ένα μικροκλίμα που συντηρεί τη ζωή».
Ο Κυριακίδης τόνισε τη διαχρονικότητα της ελιάς.
«Μόλις το φυτέψεις, μένει για εκατοντάδες χρόνια», είπε. «Είναι μια εφάπαξ επένδυση που συνεχίζει να δίνει. Υγεία, τροφή, ανθεκτικότητα, πολιτισμό. Συνδέει τις γενιές μεταξύ τους».
Κέρκυρα, Ελλάδα
Η ανασκόπηση εστίασε επίσης στα υποπροϊόντα της ελαιοκαλλιέργειας, τα οποία παραδοσιακά αντιμετωπίζονταν ως απόβλητα, αλλά γίνονται κρίσιμα στοιχεία μιας βιώσιμης κυκλικής οικονομίας.
Σύμφωνα με τον Κυριακίδη, οι ελαιοτριβεία παράγουν συνήθως ελαιόλαδο σε ποσοστό περίπου 20% της συνολικής παραγωγής, ενώ το υπόλοιπο 80% αποτελεί υποπροϊόν.
«Οι άνθρωποι γίνονται πολύ δημιουργικοί στην προσέγγιση αυτού του ζητήματος. Στην Ισπανία, είδα μια παρουσίαση όπου κατασκευάζουν ανταλλακτικά αυτοκινήτων, φτερά, από υποπροϊόντα ελιάς», είπε ο Κυριακίδης.
«Πριν από δύο χρόνια στη Γερμανία, τα χρησιμοποίησαν για να κατασκευάσουν έπιπλα όπως σκαμπό. Στην Ιταλία, το Πανεπιστήμιο του Μπάρι έδειξε πώς ένας μύλος που ανακαινίστηκε για ενεργειακούς σκοπούς παρήγαγε ηλεκτρική ενέργεια και θερμότητα για εκατοντάδες σπίτια», εξήγησε.
«Για τρεις μήνες το χρόνο, αυτές οι οικογένειες δεν χρειάστηκε να πληρώσουν για ενέργεια. Τίποτα δεν πρέπει να πάει χαμένο», σημείωσε ο ερευνητής.
Σύμφωνα με τον Κυριακίδη, η νέα ανασκόπηση δεν αφορά μόνο τις ελιές, αλλά και ένα όραμα για τη γεωργία και την υγεία.
«Όλα συνδέονται μεταξύ τους», είπε. «Όταν βάζεις την ελιά στο επίκεντρο, βλέπεις πώς η ανθρώπινη υγεία, η υγεία των ζώων και το περιβάλλον είναι όλα συνδεδεμένα».
«Και ακόμη και μέσα σε κάθε ένα από αυτά, υπάρχει πολυπλοκότητα: οι μηχανισμοί σε κυτταρικό επίπεδο, τα οικοσυστήματα σε επίπεδο τοπίου, οι πολιτιστικές παραδόσεις που τα στηρίζουν. Είναι συναρπαστικό να σκέφτεσαι ότι όλα ξεκινούν από αυτό το δέντρο», πρόσθεσε.
Θέτοντας την ελαιοκαλλιέργεια στο πλαίσιο της προσέγγισης «One Health», οι ερευνητές καλούν τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, τους παραγωγούς και τους επιστήμονες να επανεξετάσουν τι σημαίνει γεωργία στον 21ο αιώνα.
«Είναι ένα πολύ ενδιαφέρον σύνολο σχέσεων», είπε ο Κυριακίδης. «Και δείχνει ότι η βιωσιμότητα δεν είναι μια αφηρημένη έννοια. Είναι κάτι ζωντανό, ριζωμένο και αναπτυσσόμενο».